Civic-tech sözlüğü — bilmeniz gereken 60 terim

Avrupa'da civic-tech, belediye yönetimi, AB istatistik jargonu, açık veri mühendisliği ve akademik katılım teorisinin kesişiminde yaşar. Bu dört dünyanın her birinin kendi lehçesi vardır. Bu sözlük, Cittopia genelinde kullandığımız çalışma sözlüğüdür — bir gazetecinin, şehir yetkilisinin veya meraklı bir yurttaşın bağlam değiştirmeden makalelerimizden herhangi birini okuyabilmesi için açıkça yayımlanmıştır.

Doğrudan bir terime atlamak için arama kutusunu kullanın veya sekmelere göre göz atın. Metodoloji geliştikçe sözlüğü her ay güncelliyoruz.

A. Kentsel veri ve göstergeler

The Pulse aka bileşik kentsel gösterge: Cittopia'nın dokuz boyutlu bileşik skoru (0–100) — bir şehrin veri güveni, çevre, mobilite, ekonomi, hizmetler, iklim, eşitlik, yönetişim ve yurttaş katılımı genelindeki genel konumunu açıklar. Bkz. metodoloji sayfası.
Bileşik gösterge: Birden çok temel ölçümü özetleyen tek bir sayı. OECD Handbook on Constructing Composite Indicators kanonik referanstır. The Pulse bir örnektir; SDSN'nin City SDG Index'i başka bir örnektir.
Listening Score: The Pulse'un dokuz boyutundan biri. Bir şehrin yurttaş katkısına ne kadar iyi yanıt verdiğini ölçer — ne kadar katkı topladığını değil. Beş bileşen: erişim, çeşitlilik, yanıt süresi, döngü kapanışı, karar izi. Detaylı inceleme.
Veri güveni skoru: Bir şehrin temel verilerinin ne kadar güvenilir olduğunun 0–100 derecesi. Cittopia bunu güncellik, kaynak otoritesi (Eurostat > şehir portalı > tahmin), eksiksizlik ve bilinen raporlama gecikmelerinden hesaplar.
NUTS Nomenclature of Territorial Units for Statistics: AB'nin hiyerarşik bölgesel sınıflandırması: NUTS-1 (büyük bölgeler, örn. Polonya makro bölgeleri), NUTS-2 (voivodeship, Fransız bölgeleri, İtalyan regioni), NUTS-3 (alt bölgeler, örn. powiats). Cittopia varsayılan bölgesel granülarite olarak NUTS-3 kullanır.
LAU Yerel İdari Birim: NUTS'un altındaki seviye — tipik olarak belediyeler (LAU-2). Eurostat tarafından şehir düzeyinde istatistik yayımlamak için kullanılır.
FUA İşlevsel Kentsel Alan: Bir şehri artı banliyö havzasını tanımlayan OECD/Eurostat kavramı. İş gücü pazarlarını, ulaşımı veya kirliliği ölçerken idari sınırlardan daha kullanışlıdır.
Kardeş şehir ikiz şehir, twin city: İki belediye arasındaki resmi uzun vadeli ortaklık, tipik olarak kültürel, eğitimsel veya ekonomik değişim için. Cittopia Avrupa genelinde ~10.000 böyle eşleşmeyi takip eder.
QoL Quality of Life — yaşam kalitesi: Eurostat'ın sekiz boyutlu yaşam kalitesi çerçevesi (gelir, iş, konut, sağlık, eğitim, çevre, sivil katılım, yaşam memnuniyeti). Cittopia'nın QoL görünümü buna eşlenir.
SDG Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SKA): 2015'te kabul edilen 17 BM amacı. Şehirler SDG yerelleştirmesini izler; Cittopia her Pulse boyutunu birincil bir SDG'ye eşler.

B. AB fonları ve programları

AYBF Avrupa Yapısal ve Yatırım Fonları (ESIF): AB'nin beş ana bölgesel fonu için şemsiye terim (ABKF, ASF+, Uyum Fonu, EAFRD, EMFAF). Belediye altyapı parasının çoğu bunlardan biri üzerinden akar.
ABKF Avrupa Bölgesel Kalkınma Fonu (ERDF): En büyük tek AB fonu — bölgesel kalkınma, inovasyon, altyapı, kentsel yenileme alanlarına yatırım yapar. Yedi yıllık döngülerde programlanır.
Ufuk Avrupa: AB'nin amiral gemisi Ar-Ge ve inovasyon finansman programı (2021–2027). Küme 2 (Demokrasi) ve Küme 5 (İklim/Mobilite) civic-tech için ilgili olanlardır.
CERV Vatandaşlar, Eşitlik, Haklar ve Değerler: Sivil toplum ve demokratik katılım projelerini finanse eden AB programı. Şehir kardeşleştirme, şehir ağları ve sivil diyalog çağrıları burada yer alır.
Dijital Avrupa Programı: AI, süper bilgi işlem, dijital beceriler ve dijital kamu hizmetlerini finanse eden AB programı. Kamu yönetiminde üretken AI çağrıları (CL2-DEMOCRACY) civic-tech için önemlidir.
PIC Participant Identification Code — Katılımcı Tanımlama Kodu: Bir kuruluşu AB Funding & Tenders Portalı'nda benzersiz olarak tanımlayan 9 haneli kod. Herhangi bir Horizon, CERV veya Digital Europe çağrısına başvurmadan önce gerekir. PIC olmadan başvuramazsınız.
Funding & Tenders Portal SEDIA: AB'nin tüm merkezi olarak yönetilen finansman için ec.europa.eu/info/funding-tenders/opportunities'taki tek portalı. Çağrıların yayımlandığı, başvuruların gönderildiği, değerlendirmelerin iade edildiği yer.
Teklif çağrısı: Belirli bir fırsat — son tarih, bütçe, konu ve uygunluk kuralları ile. Her çağrının HORIZON-CL2-2026-DEMOCRACY-01 gibi benzersiz bir tanımlayıcısı vardır.
Götürü finansman: AB'nin gerçek maliyetten bağımsız olarak iş paketlerinin tamamlanması üzerine sabit bir miktar ödediği bir hibe modeli. Horizon Avrupa'da giderek yaygınlaşıyor — denetim yükünü azaltır.
Konsorsiyum: Bir AB hibesi için ortak başvuran kuruluşlar grubu. Çoğu Horizon çağrısı minimum 3 farklı AB üye devletinden 3 ortak gerektirir.
Koordinatör: Başvuruyu gönderen, hibe sözleşmesini imzalayan ve AB'ye karşı yasal olarak sorumlu olan konsorsiyum üyesi.

C. Bölgesel ve ulusal yönetişim

Voivodeship województwo: Polonya'nın 16 birinci düzey idari bölgesi. Seçilmiş bir Mareşal ve atanmış bir Voivode (merkezi hükümetin temsilcisi) tarafından yönetilir. NUTS-2 birimi eşdeğeri.
Mareşal ofisi Urząd Marszałkowski: Voivodeship'in yürütme yönetimi. Voivodeship başına 7 yıllık döngüde €1–3 milyar değerinde bölgesel AB fon programları yönetir. Polonya'da civic-tech için en önemli belediye dışı ortak.
Powiat: Polonya'nın ikinci düzey alt bölümü (ilçe-eşdeğeri), voivodeship ile gmina arasında yer alır. Toplam ~314. NUTS-3 eşdeğeri.
Gmina: Polonya belediyesi (temel yerel-yönetim birimi). Toplam ~2.500. LAU-2 eşdeğeri.
İl: Türkiye'nin 81 birinci düzey idari birimi. Atanmış bir Vali ve büyükşehir belediyeleri için seçilmiş bir Belediye Başkanı tarafından yönetilir.
Büyükşehir metropolitan belediye: Türkiye'nin 30 büyükşehir belediyesi (İstanbul, Ankara, İzmir, …). Tüm bir İl'i kapsar. Sıradan belediyelerden daha geniş yetkilere sahip ayrı yasal statü.
İlçe: Türk ikinci düzey alt bölümü; bir büyükşehir İl'inde birden çok ilçe düzeyinde belediye vardır (örn. İstanbul'da Beşiktaş, Kadıköy).
Préfecture: Fransız bölge düzeyinde idari merkez, merkezi devleti temsil eder. Seçilmiş Conseil départemental'dan farklı.
Région: Fransa'nın birinci düzey alt bölümü (2016'dan beri metropoliten Fransa'da 13). NUTS-2 birimi eşdeğeri.

D. Açık veri ve teknik

Açık veri: Herkes tarafından, herhangi bir amaç için serbestçe erişilebilen, kullanılabilen, değiştirilebilen ve paylaşılabilen veriler. AB'nin Açık Veri Direktifi (2019/1024) kamu sektörü kuruluşlarından temel açıklığı zorunlu kılar.
HVD High-Value Dataset — Yüksek Değerli Veri Seti: AB'nin serbestçe erişilebilir olmasını zorunlu kıldığı altı kamu sektörü veri kategorisi: coğrafi, çevresel, meteorolojik, istatistiksel, şirket, hareketlilik. Civic-tech için temeldir.
API Application Programming Interface: İki sistemin veri alışverişi yapmasının tanımlı bir yolu. Örneğin, Eurostat REST API'si Cittopia'nın istatistikleri doğrudan veri katmanına çekmesine olanak tanır.
JSON-LD JSON for Linking Data: Yapılandırılmış verileri web sayfalarına gömme yöntemi, böylece arama motorları ve AI asistanları bunları çıkarabilir. Cittopia her açık sayfada JSON-LD kullanır (Organization, Dataset, Article şemaları).
Schema.org: Google, Microsoft, Yahoo ve Yandex tarafından sürdürülen, Organization, Person, Event, Article gibi yapılandırılmış veri türlerini tanımlayan ortak sözlük.
NACE kodu: AB'nin ekonomik faaliyetlerin istatistiksel sınıflandırması. Sektöre göre ayrıştıran neredeyse her Eurostat veri setinde kullanılır. NACE rev.2'nin ~600 4 haneli kodu vardır.
INSPIRE: Üye devletler genelinde mekânsal veri altyapısı kuran AB direktifi (2007/2/AT). Çoğu sınır ötesi coğrafi açık verinin temelini oluşturur.
Karo sunucusu: Zoom/x/y koordinatlarına göre önceden işlenmiş harita karoları (256×256 piksel görüntü) sunan bir web hizmeti. Leaflet, Mapbox vb. tarafından kullanılır. OpenStreetMap en büyük ücretsiz olanı çalıştırır.
OpenStreetMap OSM: Dünyanın en büyük kitle kaynaklı haritası. Ücretsiz, açık, Cittopia, Apple Maps yedeği, Tesla, Snapchat ve çoğu civic-tech tarafından kullanılır.
SDMX Statistical Data and Metadata eXchange: İstatistiksel veri alışverişi için uluslararası standart. Eurostat, OECD ve çoğu ulusal istatistik ofisi SDMX'te yayımlar.

E. Katılım ve demokrasi

Agora: Cittopia içindeki sivil katılım ürünü. Yurttaşlar sorunları gündeme getirir, önerilere oy verir, dilekçe imzalar ve şehir yöneticileriyle etkileşime girer. Klasik Atina'nın kamu meclisinden esinlenmiştir.
Müzakereci demokrasi: Sadece çoğunluk oyu yerine yurttaşlar arasında bilgili tartışmayı önceliklendiren bir demokrasi teorisi ve uygulaması. Yurttaş meclisleri (İrlanda, Fransa) en yüksek profilli örneklerdir.
Katılımcı bütçeleme PB: Yurttaşların bir kamu bütçesinin bir kısmının nasıl harcandığına doğrudan karar verdiği bir süreç. Porto Alegre'de (1989) öncülük edildi; şimdi Varşova, Lizbon, Paris dahil 1.500+ şehir tarafından kullanılır.
Yurttaş meclisi: Bir politika sorusunu müzakere etmek için bir araya getirilen, demografik olarak nüfusu temsil eden rastgele seçilmiş bir yurttaş grubu. En ünlüler: kürtaj konusunda İrlanda (2018), iklim konusunda Fransa (2020).
Kamu istişaresi: Bir kamu organının, kararı sonlandırmadan önce yurttaşları, işletmeleri veya STK'ları yorum yapmaya davet ettiği resmi süreç. Kalite şehirler ve ülkeler arasında dramatik biçimde değişir.
Döngü kapanışı: Yurttaşlara hangi katkılarının kullanıldığını ve hangilerinin kullanılmadığını — gerekçesiyle — geri bildirim verme disiplini. Listening Score'un temel bileşeni.
Yurttaş güveni: Yurttaşların yerel kamu kurumlarının yetkin ve iyi niyetle hareket ettiğine olan güveni. Eurostat (EU-SILC) ve OECD Trust in Government anketleri tarafından ölçülür.
Wall of Belief: Bireylerin, STK'ların ve şehir temsilcilerinin projeyi kamuya açık olarak desteklediği Cittopia'nın kamu kayıt panosu. Basın ve ortaklık görüşmeleri için güven sinyali olarak da hizmet eder.

F. Metodoloji ve araştırma

Normalizasyon: Birleştirilebilmeleri için ham gösterge değerlerinin ortak bir aralığa (tipik olarak 0–100) ölçeklendirilmesi. Min-max ve z-skoru en yaygın iki yöntemdir.
Toplulaştırma agregasyon: Normalleştirilmiş göstergelerin bileşik bir skora birleştirilmesi. Cittopia boyut skorları için geometrik ortalama (dengesizliği cezalandırır), nihai Pulse için aritmetik kullanır.
Duyarlılık analizi: Ağırlıklar, normalizasyon veya gösterge seçimi değiştiğinde nihai skorun ne kadar değiştiğini test etme. Duyarlılık analizi olmayan bir bileşik gösterge zar zor savunulabilir.
İstatistiksel denetim: Bileşik göstergenin yapımının dış doğrulaması. JRC (Ortak Araştırma Merkezi) AB'nin ana olanı çalıştırır. The Pulse için v0.2 yol haritasında.
JRC Ortak Araştırma Merkezi: Avrupa Komisyonu'nun şirket içi bilim hizmeti. Better Life Index ve SDG ilerlemesi dahil bileşik göstergeler için metodoloji rehberliği yayımlar ve denetler.
Eurostat: Avrupa Birliği'nin istatistik ofisi. AB ile karşılaştırılabilir kentsel istatistikler için tek yetkili kaynak. Ücretsiz, makine okunabilir, üç ayda bir güncellenir.
SDSN BM Sürdürülebilir Kalkınma Çözümleri Ağı: Yıllık European Cities SDG Index'i yayımlayan akademik ağ. Cittopia Pulse'una en yakın mevcut analog, ancak yurttaş-yüzlü olmaktan çok akademik-yüzlü.
OECD Better Life Index: OECD'nin 11 refah boyutu genelinde etkileşimli bileşik göstergesi. Şehir düzeyi yerine ülke düzeyinde. The Pulse'un Yaşam Kalitesi boyutunu etkiler.

G. Cittopia'ya özgü terimler

Cittopia: Avrupa şehirleri ve bölgeleri için sivil altyapı SaaS'ı. Şehir başına ücretsiz kamu profili, yöneticiler için ücretli SaaS. Açık veri üzerine inşa edilmiştir; açık metodolojiye bağlıdır.
Şehir profili: Cittopia'nın her Avrupa şehri için sürdürdüğü kamu sayfası. Pulse skorunu, dokuz boyutu, kardeş şehirleri, AB fon etkinliğini, yurttaş katılımını gösterir.
Şehrini getir: Bir şehir yöneticisinin kamu profilini resmi olarak talep etmesi ve özelleştirmesi için onboarding akışı. Başlangıçta ücretsiz; gelişmiş özellikler için ücretli SaaS.
Bölgeni getir: Bir bölgesel/mareşal-ofisi yetkilisi için eşdeğer akış. Bölge düzeyinde veri katmanları, AB fon hattı, alt-belediye toplulaştırması ekler.
Matchmaking eşleştirme: Cittopia'nın yönetici panelindeki AI destekli ortaklık keşif özelliği. Ortak zorluklar, kardeş şehir bağları, AB fon uygunluğuna dayanarak hangi diğer şehirler veya bölgelerle etkileşim kurulacağını önerir.
Cittopian: Wall of Belief'i imzalamış bir birey. Ücretli bir şehir müşterisinden farklı; misyon için kamu desteğini ifade eder.

Öneriler, düzeltmeler, eksik terimler

Bu sözlüğün v0.1'i — yaşayan bir belge. Bir yanlışlık fark ederseniz, bir terim eklenmesini isterseniz veya mevcut girişlerden biri için daha iyi bir tanımınız varsa, methodology@cittopia.com'a yazın. Aylık olarak güncelliyoruz ve esaslı katkıları kredilendiriyoruz.

Lehçe ve Türkçe çeviriler, daha geniş site uluslararasılaşmasıyla birlikte 2026 3. çeyrek yol haritasında.